سرویس دفاع و امنیت مشرق‌ _ در جریان جنگ رمضان سامانه های پدافندی متحرک ارتفاع پایین ایرانی، نقش بسیار مهمی در کاهش توانایی تهاجمی دشمن بازی کرده و با سرنگونی حجم قابل توجهی از پهپادهای شناسایی/ رزمی آمریکایی و اسرائیلی توان شناسایی دقیق آنها برای هدایت عملیات بمباران هوایی جنگنده های سرنشین دار را مختل کردند. در این گزارش قصد داریم ۳ سامانه پدافندی مشهور ایرانی که بیشترین تعداد شکارها از ناوگان شناسایی دشمن را در کارنامه خود ثبت کردند معرفی کنیم.

سلاخی ناوگان پهپادی دشمن و لنگ شدن توان ISTAR طرف مقابل

بر خلاف آنچه در فیلم های سینمایی و فضای تبلیغات رسانه ای مطرح می شود ماهواره ها یا پلتفرم های شناسایی و جمع آوری اطلاعات دورایستا به تنهایی توانایی پوشش دادن یک منطقه بزرگ خصوصا کشوری به وسعت ایران را به صورت دائم ندارند. در عین حال میزان دقت و وضوحی که یک پرنده بدون سرنشین در ارتفاع پایین ارائه می کند بسیار بیشتر از ماهواره ها یا پلتفرم های پروازی دورایستا خواهد بود.

ورود جنگنده ها خطر سرنگون شدن و اسیر شدن خلبان را ایجاد می کند ولی در بحث پهپاد ها بحث خطر جانی وجود ندارد ولی با افزایش سطح آسیب و تلفات به پهپادها هم استفاده از آنها مشکل و غیر قابل توجیه می شود و در نتیجه بخش مهمی از توانایی شناسایی دشمن از کار خواهد افتاد.

این مسئله خصوصا برای حفظ پرتابگرهای موشکی به عنوان توان اصلی تهاجمی کشور از حملات طرف مقابل بحث بسیار مهمی است. سامانه های پدافند ارتفاع پایین بومی کشورمان با سرنگون کردن بیش از یک صد فروند از انواع پرنده های بدون سرنشین دشمن در این جنگ از انواع مختلف مانند MQ-۹ ریپر ، هرمس ۹۰۰ و هرون نقش مهمی در حفظ توان شلیک موشکی کشور ایفا کردند.

با این مقدمه به سراغ مثلث خطرناک پدافند هوایی ارتفاع پایین ایران می رویم، یعنی سامانه های مجید، قائم۱۱۸ و شاهد۳۵۸/۳۵۹

رفتن به حالت " غیر فعال " رمز مشترک و کلید موفقیت

هر سه سامانه پدافند هوایی مورد نظر ما تقریبا همیشه با اتکا به سیستم های اپتیکی و در حقیقت در وضعیت passive یا همان غیر فعال به جستجو و کشف اهداف می پردازند. این مسئله باعث می شود هیچ سیگنالی از این سامانه ها پخش نشده و در نتیجه کشف آنها تا قبل از شلیک بسیار سخت باشد و طرف مقابل نیز زمان بسیار کمی برای واکنش به تهدید داشته باشد و با توجه به سیستم شلیک کن – فراموش کن در این موشک ها پلتفرم پرتاب کننده به سرعت می تواند از منطقه مورد نظر خارج و در جای امنی پنهان شود.

مجید ؛ از سرنگون کردن پهپاد ها تا احتمال اولین شکار اف ۳۵ در جهان

سامانه پدافندی مجید تقریبا یکی از سیستم های جدید ساخت کشور به حساب می آید و مدت زیادی از معرفی و ورود به خدمت آن نمی گذرد ولی باید تاکید کرد در همین مدت تقریبا کوتاه و در جریان جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان در نقش خود به عنوان یک سیستم پدافند ارتفاع پست، عملکردی فوق العاده و تحسین برانگیز را داشته است.

مجید در حقیقت یک بسته فشرده پدافندی است که همه اجزای آن در یک پلتفرم متحرک جمع شده است.

سامانه مجید اولین بار در جریان رژه ارتش جمهوری اسلامی ایران در ۲۹ فروردین ماه سال ۱۴۰۰ رویت شد. سامانه ای که روی خودرو تاکتیکی ارس ۲ نصب شده است و دارای یک ستون اصلی است که روی آن ۲ سیستم شناسایی اپتیکی و ۴ تیر موشک قرار دارد. بر اساس اطلاعات منتشر شده توسط صنایع دفاعی کشور سیستم کشف و شناسایی سامانه جدید بردی در حدود ۱۵ کیلومتر داشته و به علت استفاده از دوربین حرارتی در شب و روز و کلیه شرایط آب و هوایی توان رصد محیط اطراف را دارد. داشتن سیستم الکترواپتیک به معنی نداشتن هیچ گونه تششع راداری و همان بحث جستجو و کشف غیر فعال است که در ابتدای گزارش به آن اشاره شد.

اما در بحث موشک های به کار رفته در این سیستم باید گفت که سامانه مجید به صورت استاندارد از ۴ تیر موشک مدل AD-۰۸ بهره می برد. این موشک بر اساس اطلاعات موجود دارای وزن کلی ۷۵ کیلوگرم ، سر جنگی به وزن ۱۴ کیلوگرم ، برد نهایی ۸ کیلومتر ، ارتفاع درگیری نهایی ۶ کیلومتر و سرعت حدود ۲ برابر سرعت صوت است. این موشک از سیستم تصویرساز فروسرخ برای هدایت مستقل بعد از شلیک استفاده می کند. در این سیستم تصاویر اهداف مختلف از قبل در حافظه سیستم جستجوگر اپتیکی موشک ضبط شده و موشک به دنبال شکل هدف رفته و اقدامات متقابل هواگرد دشمن مثل پرتاب فلرهای حرارتی را تقریبا بی اثر می کند.

دو نبرد در یک سال ؛ از پهپاد ها تا اف ۳۵ در چنگال مجید ایرانی

سامانه پدافندی مجید در سال ۱۴۰۴ در دو نبرد بسیار سنگین در برابر رژیم صهیونیستی و ایالات متحده به مبارزه برخاست. در هر دو جنگ مجید و موشک های AD-۰۸ تعداد قابل توجهی از پرنده های بدون سرنشین شناسایی و تهاجمی دشمن از سری هرمس ، هرون و رپیر را سرنگون کردند و نقش مهمی در برهم زدن توان شناسایی دشمن ایفا کردند.

اما یک مسئله مهم که تا به امروز به شکل رسمی شکارچی آن معرفی نشده است هدف قرار دادن جنگنده اف ۳۵ توسط پدافند هوایی کشور است.

تصاویر مربوط به سیستم اپتیکی در زمان رهگیری و اصابت موشک در نزدیکی اف۳۵ امریکایی دارای شباهت های زیادی با تصاویر دیگر مربوط به سامانه مجید است که البته هنوز مورد تایید کامل قرار نگرفته است. در هر صورت افتخار اولین مورد اصابت قرار دادن رزمی اف ۳۵ در تاریخ در هر شکل و با هر سلاحی به نام پدافند جمهوری اسلامی ایران تا ابد ماندگار شده است.

به طور کلی می توان بخش عمده ای از شکارهای پدافندی در دو جنگ اخیر خصوصا در بخش پهپادی را به سامانه مجید منتسب کرد.

قائم ۱۱۸ ؛ برداشت سبزپوشان نزسا از کایوت آمریکایی ها

دیگر سلاح پدافندی ارتفاع پایین و جدید ایرانی که باز هم در این جنگ وارد میدان شده و موفق به سرنگون کردن چندین هدف مختلف شد قائم ۱۱۸ نام دارد. سلاحی که توسط جهاد خودکفایی نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی توسعه پیدا کرده و چیزی بین یک موشک پدافندی و یک نوع مهمات پرسه زن است که برای شکار پرنده های بدون سرنشین خصوصا نمونه هایی که سرعت کمتری دارند یک گزینه ایده آل است.

اگرچه معمولا سرعت بالا برای یک موشک مزیت مهمی محسوب می شود اما گاهی برای درگیری با اهدافی خاص از جمله برخی از پهپاد ها، بهتر است سرعت پرتابه پدافندی نیز تا حدی پایین باشد. سرعت پایین تر اولا اجازه انجام مانورها و گشت های طولانی تر را به پرتابه شما خواهد داد و دیگر با یک پرتابه سریع السیر رو به رو نیستیم که در چند ثانیه یک مسیر را رفته و اگر به هر دلیل موفق به زدن هدف نشد از دست رفته حساب شود و دوم این که برخی اهداف با سرعت پایین گاهی برای موشک های سریع چالش هایی در زمینه کشف و قفل نهایی را ایجاد می کنند.

در خصوص مشخصات و مختصات سامانه قائم ۱۱۸ اطلاعات به صورت رسمی منتشر نشده است . بر اساس تصاویر موجود خود موشک احتمالا برای فاز نهایی کشف و درگیری با هدف از سیستم تصویر ساز فروسرخ بهره می برد و هر موشک نیز می تواند به صورت ثابت یا چند تایی روی کشنده هایی مانند خودروی ارس ۳ نصب و استفاده شود.

در جریان یکی از رزمایش های نیروهای مسلح در سالهای قبل یک مدل رادار متحرک شبیه به مدل AN/TPQ-۵۰ نیز دیده شده که مدل آمریکایی یکی از سیستم های به کار رفته در کنار سامانه کایوت به حساب می آید. می توان این احتمال را مطرح کرد که این سامانه راداری برای کشف هدف اولیه سامانه قائم ۱۱۸ به کار می رود و البته استفاده از سیستم های اپتیکی نیز برای کشف و هدف یابی اولیه برای سامانه قائم ۱۱۸ ممکن است.

با توجه به تصاویر پخش شده توسط سپاه پاسداران استفاده عملیاتی از این سامانه و هدف قرار دادن چندین پهپاد دشمن توسط قائم ۱۱۸ تایید شده و می توان گفت قائم نیز آزمون رزم خود را با موفقیت پشت سر گذاشته است. این موشک همچنین در جنگ ۱۲ روزه نیز حداقل در یک مورد مستند بر فراز استان لرستان با اهداف متجاوز درگیر شده است.

شاهد ۳۵۸ / ۳۵۹

اما در نهایت به یکی از عجیب ترین و خاص ترین طرح های پدافندی تاریخ ایران می رسیم. یک پرتابه که به نوعی می توان آن را هم در کلاس موشک های ضد هوایی و هم مهمات پرسه زن دسته بندی کرد. یک سامانه که با نگاه کردن به هر بخشی از آن شاید به نوعی به یاد یک موشک یا سامانه دیگر بیفتید و ترکیب همه اینها در نهایت به پرتابه ای رسید که برای اولین بار در سال ۲۰۲۰ در یمن مشاهده شد.

پرتابه ای که به اعتراف بسیاری از کارشناسان نقش مهمی در از بین بردن بخش قابل توجهی از پهپادهای ائتلاف سعودی بر فراز یمن داشته و در سالهای بعد برفراز ایران نیز چندین شکار پهپادی را به نام خود ثبت کرده است.

در طراحی کلی این موشک در مدل ۳۵۸ شاهد یک طراحی ساده بدنه استوانه ای شکل هستیم که روی آن تعداد زیادی بالک برای کنترل موشک در زمان پرواز به کار می رود. روی بدنه همچنین سنسورهای لیزری به منظور فعال کردن فیوز انفجاری در موشک شبیه به عمده موشک های هوا به هوا یا دوش پرتاب ضد هوایی دیده می شود.

تصاویر عملیاتی این موشک نشان داد که این موشک از سرعت آنچنان زیادی برخوردار نیست و احتمالا به صورت خاص با یک سلاح پرسه زن با مداوت پروازی بیش از یک موشک معمولی ضد هوایی به صورت خاص برای درگیری با پرنده های بدون سرنشین و یا بالگرد ها رو به رو هستیم.

اعلام شده است که شاهد ۳۵۹ می تواند به ارتفاع بیش از ۹ کیلومتری رسیده و با سرعت نزدیک به ۱۰۰۰ کیلومتر در ساعت در شعاع ۱۵۰ کیلومتری به پرواز پرداخته و به دنبال اهداف خود بگردد. با توجه به تصاویر، موشک در دماغه خود از یک سر جنگی اپتیکی نیز بهره می برد.

مشخصا این موشک هم از نظر وزن کلی ، وزن سر جنگی و قدرت موتور نسبت به نمونه ۳۵۸ دچار افزایش قابل توجه شده و شاید بتوان گفت در کنار بحث مقابله با پهپادها می توان از آن برای مقابله با برخی از پلتفرم های خاص رزمی / پشتیبانی رزمی سرنشین دار نیز استفاده کرد.

به صورت کلی می توان گفت سه موشک مورد نظر در کلاس بندی های نظامی همچنان به عنوان موشک های کوتاه برد و ارتفاع پایین ولی در یک لایه بالاتر از موشک های ضد هوایی دوش پرتاب قرار گرفته و البته در دو جنگ اخیر نیز حداقل در بحث سرنگون کردن پرنده های بدون سرنشین دشمن نقش بسیار مهم و حیاتی را ایفا کردند.